Biểu đồ tròn nên dùng khi bạn muốn cho thấy một tổng được chia thành vài phần, các phần cộng lại đúng 100%, số phần ít, thường không quá năm, và có một ý rõ ràng cần nhấn như "một nửa chi phí là tiền thuê mặt bằng". Thiếu một trong các điều kiện đó, cột ngang hoặc cột chồng 100% gần như luôn dễ đọc hơn.
Biểu đồ tròn bị chê nhiều trong giới phân tích nhưng vẫn có chỗ đứng, vì người xem không chuyên nhận ra ngay ý "phần trong tổng". Bài này giải thích vì sao mắt người đọc miếng bánh kém, các điều kiện để dùng đúng, cách xử lý khi có quá nhiều phần, và những lỗi hay gặp khi nhờ AI vẽ. Số liệu minh hoạ là ví dụ giả định.
Vì sao mắt người đọc biểu đồ tròn kém chính xác
Biểu đồ tròn mã hoá con số bằng góc ở tâm và diện tích miếng. Mắt người so hai góc gần bằng nhau rất kém: miếng 23% và miếng 27% hầu như trông giống nhau, trong khi hai cột 23 và 27 đặt cạnh nhau thì nhìn ra ngay cái nào dài hơn. Các nghiên cứu kinh điển về cảm nhận đồ hoạ đã xếp góc và diện tích vào nhóm khó so sánh chính xác hơn so với độ dài và vị trí trên một trục chung.
Khó khăn tăng lên khi các miếng không nằm cạnh nhau. So miếng ở góc trên bên phải với miếng ở góc dưới bên trái, người xem phải xoay hình trong đầu. Khi có hai biểu đồ tròn đặt cạnh nhau để so, như cơ cấu chi phí năm nay và năm ngoái, việc so từng phần qua hai cái bánh gần như là đoán.
Dù vậy, biểu đồ tròn có một điểm mạnh mà cột không có: hình tròn tự nói "đây là một tổng thể". Người xem nhìn vào hiểu ngay các phần cộng lại thành toàn bộ, và nhận ra một miếng chiếm hơn nửa hay chỉ một phần tư khá tốt, vì các mốc nửa và một phần tư là những mốc dễ thấy trên hình tròn. Dùng biểu đồ tròn đúng là dùng đúng điểm mạnh đó.
Năm điều kiện để dùng biểu đồ tròn cho đúng
Chỉ dùng biểu đồ tròn khi trả lời "có" cho cả năm câu dưới đây. Thiếu một câu, bạn cân nhắc loại khác.
- Các phần cộng lại đúng thành một tổng có ý nghĩa, tức 100% của cùng một thứ: cơ cấu chi phí một tháng, tỉ lệ đơn theo kênh bán trong một quý.
- Mỗi đối tượng chỉ thuộc một phần. Câu khảo sát cho chọn nhiều đáp án thì tổng vượt 100%, không thể vẽ tròn.
- Số phần ít, lý tưởng từ hai đến năm. Từ sáu phần trở lên, các miếng nhỏ khó phân biệt và chú giải bắt đầu dài.
- Ý cần nói là quan hệ phần với tổng, như "hơn nửa", "khoảng một phần tư", chứ không phải so chính xác hai phần với nhau.
- Chỉ có một biểu đồ, không cần so với cơ cấu của kỳ khác hay đơn vị khác.
Trường hợp đẹp nhất cho biểu đồ tròn là hai hoặc ba phần, một phần nổi bật. Ví dụ giả định: 62% đơn hàng của tiệm đến từ khách quen, 38% từ khách mới. Một hình tròn với miếng khách quen tô màu đậm, miếng còn lại xám nhạt, nói ý đó nhanh hơn mọi cách khác.
Khi có quá nhiều phần: bốn cách xử lý
Gộp các phần nhỏ thành "khác". Giữ bốn năm phần lớn nhất, gộp phần còn lại. Ghi rõ "khác" gồm những gì ở phụ đề hoặc chú thích, để người cần chi tiết biết đi tìm ở đâu. Đừng để miếng "khác" lớn hơn mọi miếng còn lại, vì khi đó chính nó trở thành câu hỏi.
Đổi sang cột ngang sắp xếp. Mười hai nhóm sản phẩm với tỉ trọng từ 1% đến 20% đọc rõ nhất bằng mười hai thanh ngang xếp từ dài đến ngắn, mỗi thanh ghi số phần trăm ở cuối. Người xem vừa thấy thứ tự vừa đọc được giá trị.
Đổi sang cột chồng 100% khi cần so cơ cấu. Muốn so cơ cấu chi phí giữa ba chi nhánh hay giữa các tháng, vẽ mỗi chi nhánh một thanh dài bằng nhau, chia thành các đoạn theo tỉ lệ. Các đoạn nằm trên cùng một đường nền giúp so phần đầu tiên rất dễ; với các đoạn giữa thì kém hơn, nên đặt phần quan trọng nhất ở sát nền.
Dùng câu chữ thay cho hình. Nếu ý chính chỉ là một con số, ví dụ "tiền thuê chiếm 48% chi phí cố định", một câu in đậm trong báo cáo đôi khi là lựa chọn tốt nhất. Không phải mọi tỉ lệ phần trăm đều cần thành hình.
Biểu đồ tròn, vành khuyên, cột ngang và cột chồng 100%
Bảng dưới đặt bốn lựa chọn hay dùng cho câu hỏi cơ cấu cạnh nhau để bạn chọn theo tình huống.
| Loại | Hợp nhất khi | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Tròn | Hai đến năm phần, một phần nổi bật, một kỳ duy nhất | So hai phần gần nhau kém, không so được giữa các kỳ |
| Vành khuyên (tròn rỗng giữa) | Như tròn, cần chỗ giữa để ghi một con số tổng | Mắt đọc theo độ dài cung, vẫn kém chính xác |
| Cột ngang sắp xếp | Nhiều phần, cần thứ tự và giá trị từng phần | Không gợi ngay ý "phần của một tổng" |
| Cột chồng 100% | So cơ cấu giữa nhiều kỳ hoặc nhiều đơn vị | Các đoạn giữa khó so, cần ít phần |
Vành khuyên thường được chọn vì trông hiện đại hơn, nhưng về khả năng đọc nó không hơn hình tròn. Chỗ trống ở giữa chỉ có ích khi bạn đặt vào đó một con số có nghĩa, như tổng chi phí tháng.
Ghi nhãn và đọc biểu đồ tròn cho đúng
Một biểu đồ tròn dùng đúng loại vẫn có thể khó đọc vì cách ghi nhãn. Nguyên tắc đầu tiên là ghi phần trăm ngay trên hoặc sát miếng, kèm tên phần. Khi miếng quá nhỏ không đủ chỗ, kéo một đường dẫn ngắn ra ngoài, nhưng nếu có từ ba đường dẫn trở lên thì đó là dấu hiệu nên gộp hoặc đổi sang cột. Nguyên tắc thứ hai là nói rõ tổng là gì và bao nhiêu, ví dụ "cơ cấu 100% chi phí vận hành tháng 9, tổng 240 triệu đồng, ví dụ giả định". Không có tổng, người xem không biết 10% là một khoản đáng kể hay không đáng nhắc.
Khi đọc biểu đồ tròn của người khác, bạn tự hỏi ba câu. Tổng ở đây là tổng của cái gì, có thật sự cộng được không? Có miếng nào là "khác" chiếm phần lớn mà không được giải thích? Và tỉ lệ có làm che đi quy mô không: một khoản tăng từ 10% lên 15% tỉ trọng có thể chỉ vì các khoản khác giảm, trong khi số tiền tuyệt đối của nó không đổi. Câu thứ ba là bẫy hay gặp nhất khi so cơ cấu qua các kỳ, và là lý do báo cáo cơ cấu nên kèm số tuyệt đối ở đâu đó.
Một chi tiết nhỏ khác là thứ tự đọc. Người Việt đọc từ trái sang phải, từ trên xuống, nên miếng bắt đầu ở mười hai giờ và chạy theo chiều kim đồng hồ là miếng được nhìn thấy đầu tiên. Đặt phần bạn muốn nhấn ở vị trí đó.
Câu lệnh mẫu: để AI tự cân nhắc có nên dùng biểu đồ tròn
Thay vì ra lệnh "vẽ biểu đồ tròn", bạn để AI đối chiếu với các điều kiện trước. Cách này đặc biệt có ích khi người giao việc cho bạn đã quen yêu cầu biểu đồ tròn. Trước khi dán bảng, đổi tên khách hàng, nhà cung cấp hay nhân viên thành nhóm hoặc mã.
- Mô tả dữ liệu: "Bảng có 9 dòng, mỗi dòng là một khoản chi phí vận hành tháng 9 của một quán cà phê, cột Số tiền tính bằng triệu đồng, ví dụ giả định."
- Nêu ý cần nói: "Ý chính muốn người xem thấy là tiền thuê mặt bằng chiếm phần lớn nhất."
- Đặt điều kiện: "Trước khi vẽ, kiểm xem dữ liệu có thoả các điều kiện cho biểu đồ tròn không: tổng có ý nghĩa, không có số âm, không quá năm phần sau khi gộp. Nếu không thoả, đề xuất loại khác và giải thích."
- Yêu cầu hình thức: "Nếu vẽ tròn: miếng lớn nhất bắt đầu ở mười hai giờ, tô màu đậm, các miếng khác màu xám nhạt, ghi tên và phần trăm cạnh miếng, giữ một chữ số thập phân, ghi tổng số tiền ở phụ đề."
- Yêu cầu bản thay thế: "Vẽ thêm một bản cột ngang sắp xếp cho cùng dữ liệu để so."
Đặt hai bản cạnh nhau, bạn và người giao việc tự thấy bản nào nói ý chính nhanh hơn. Thường thì với chín khoản, cột ngang thắng; với ba khoản sau khi gộp, hình tròn có thể đủ dùng.
Những lỗi hay gặp khi nhờ AI vẽ biểu đồ tròn
Tổng không đúng 100% do làm tròn. Các phần làm tròn đến số nguyên có thể cộng ra 99% hoặc 101%. Người đọc kỹ sẽ thắc mắc. Yêu cầu AI giữ một chữ số thập phân hoặc ghi chú "tổng có thể lệch do làm tròn".
Vẽ tròn cho câu hỏi chọn nhiều đáp án. Bảng khảo sát khách "biết đến tiệm qua kênh nào", mỗi người được chọn nhiều kênh, nên tổng các tỉ lệ vượt 100%. AI đôi khi vẫn vẽ tròn bằng cách chia lại theo tổng số lượt chọn, làm tỉ lệ sai nghĩa. Với dạng này dùng cột ngang, mỗi thanh là phần trăm người chọn kênh đó.
Thứ tự và màu lộn xộn. Miếng lớn nhất nên bắt đầu ở vị trí mười hai giờ và đi theo chiều kim đồng hồ, các miếng giảm dần. Màu nên ít, phần cần nhấn màu đậm, phần còn lại các sắc nhạt của một màu hoặc xám. Nói rõ trong câu lệnh, vì AI hay dùng bảng màu cầu vồng mặc định.
Chú giải xa hình. Ghi tên và phần trăm ngay cạnh miếng thay vì để chú giải ở góc, người xem đỡ phải nhìn qua nhìn lại. Nếu bảng số có tên khách hàng hay đối tác, đổi thành nhóm chung trước khi dán vào AI.
Câu hỏi thường gặp
Biểu đồ tròn có bao nhiêu phần là quá nhiều?
Không có con số tuyệt đối, nhưng từ sáu phần trở lên thường đã khó đọc, nhất là khi có nhiều miếng nhỏ dưới 5%. Khi đó gộp phần nhỏ thành nhóm khác hoặc chuyển sang cột ngang sắp xếp để người xem thấy rõ thứ tự.
Có nên đặt hai biểu đồ tròn cạnh nhau để so năm nay và năm ngoái?
Không nên. Người xem phải so từng miếng qua hai hình tròn ở vị trí khác nhau, rất dễ hiểu sai. Cột chồng 100% với hai thanh, hoặc cột nhóm cho từng khoản, cho thấy thay đổi rõ hơn nhiều.
Biểu đồ tròn ba chiều có được không?
Không nên dùng. Phối cảnh làm miếng ở phía trước trông to hơn thực tế và miếng phía sau trông nhỏ đi, nên cùng một con số mà cảm nhận khác nhau tuỳ vị trí. Bản phẳng chứa đúng thông tin đó mà không làm méo.
Số âm có vẽ được trên biểu đồ tròn không?
Không. Biểu đồ tròn chỉ biểu diễn các phần không âm của một tổng. Nếu dữ liệu có khoản lỗ, khoản hoàn tiền hay chênh lệch âm, bạn dùng biểu đồ cột hoặc biểu đồ thác nước để thể hiện các khoản cộng trừ.
Có nên tách một miếng ra khỏi hình tròn để nhấn mạnh?
Tách nhẹ một miếng có thể giúp nhấn, nhưng tô màu đậm cho miếng đó và để các miếng khác màu nhạt thường hiệu quả hơn và không làm rời bố cục. Tránh tách nhiều miếng cùng lúc vì hình sẽ rối.
Khi nào chọn vành khuyên thay cho tròn đặc?
Khi bạn cần đặt một con số tổng vào giữa, như tổng số đơn hay tổng chi phí, và bố cục trang hợp với hình rỗng. Về độ chính xác khi đọc, hai loại gần như ngang nhau, nên đừng chọn vành khuyên chỉ vì muốn trông mới.