Tính mùa vụ là phần lên xuống của doanh số lặp lại đều đặn theo lịch: tháng nào trong năm cũng cao, tháng nào cũng thấp, ngày nào trong tuần cũng đông. Nếu không tách phần này ra, bạn sẽ nhầm mùa cao điểm là cửa hàng đang phát triển, và nhầm mùa thấp điểm là cửa hàng đang đi xuống.
Đo mùa vụ không cần phần mềm thống kê. Với hai đến ba năm số liệu theo tháng, bạn tính được chỉ số mùa vụ từng tháng bằng bảng tính hoặc nhờ trợ lý AI, rồi dùng nó để dự báo và để đọc tăng trưởng cho đúng. Bài này hướng dẫn cách tính, cách xử lý cái bẫy riêng của Việt Nam là Tết âm lịch, và câu lệnh mẫu. Số liệu trong bài là ví dụ giả định.
Ba thành phần trong một dãy doanh số
Hãy hình dung doanh số theo tháng của một cửa hàng là tổng của ba thứ chồng lên nhau. Thứ nhất là xu hướng: mức nền đi lên khi cửa hàng có thêm khách quen, đi xuống khi khu vực vắng dần. Xu hướng thay đổi chậm, tính bằng quý hoặc bằng năm. Thứ hai là mùa vụ: phần lên xuống lặp lại theo cùng một lịch mỗi năm. Thứ ba là phần ngẫu nhiên: một tháng mưa nhiều, một đơn hàng lớn bất ngờ, một tuần mất điện.
Khi nhìn một con số, ví dụ tháng 12 doanh thu cao hơn tháng 11 tới 30%, bạn cần biết bao nhiêu trong 30% đó là mùa vụ (năm nào tháng 12 cũng cao hơn), bao nhiêu là xu hướng (cửa hàng thật sự đang tốt lên), và bao nhiêu là may rủi. Chỉ phần xu hướng mới nói lên sức khoẻ thật của việc kinh doanh. Phần mùa vụ thì có thể dự đoán và chuẩn bị trước. Phần ngẫu nhiên thì không đoán được, chỉ chuẩn bị bằng khoảng dự phòng.
Có hai cách ghép ba thành phần. Cách cộng: doanh số bằng xu hướng cộng mùa vụ cộng ngẫu nhiên, hợp khi biên độ lên xuống theo mùa gần như cố định về số tiền. Cách nhân: doanh số bằng xu hướng nhân hệ số mùa vụ, hợp khi cửa hàng lớn lên thì mùa cao điểm cũng cao hơn theo tỉ lệ. Với cửa hàng đang phát triển, cách nhân thường gần thực tế hơn, và cũng dễ giải thích: tháng 12 bằng khoảng 1,3 lần một tháng bình thường.
Những nhịp mùa vụ hay gặp ở Việt Nam
Mỗi ngành có nhịp riêng, nhưng có một số nhịp gần như ngành bán lẻ và dịch vụ nào cũng gặp. Liệt kê chúng ra và đối chiếu với số liệu của mình là bước đầu tiên trước khi tính.
- Tết Nguyên đán: tháng trước Tết tăng mạnh với hàng tiêu dùng, quà biếu, quần áo; tuần Tết nhiều cửa hàng đóng cửa; tháng sau Tết thường trầm. Đây là nhịp lớn nhất và khó xử lý nhất vì Tết đổi ngày dương lịch mỗi năm.
- Mùa tựu trường: tháng 8 và đầu tháng 9 với văn phòng phẩm, đồng phục, xe đạp, ba lô, và cả quán ăn quanh trường.
- Mùa nắng, mùa mưa: nước giải khát, kem, quạt bán chạy mùa nắng; áo mưa, dịch vụ giao hàng tận nhà tăng mùa mưa. Thời điểm khác nhau giữa miền Bắc, miền Trung và miền Nam.
- Các dịp lễ trong năm: Trung thu, ngày Nhà giáo 20 tháng 11, ngày Phụ nữ 8 tháng 3 và 20 tháng 10 với hoa và quà; kỳ nghỉ 30 tháng 4 đến 1 tháng 5 và 2 tháng 9 với du lịch, nhà hàng.
- Mùa cưới: thường dồn vào các tháng cuối năm âm lịch, ảnh hưởng tới nhà hàng tiệc, hoa, trang phục, quà.
- Nhịp ngày lương: ở khu công nghiệp và khu văn phòng, mấy ngày sau khi nhận lương đông hơn rõ rệt so với cuối tháng.
- Nhịp trong tuần: quán cà phê, nhà hàng gia đình đông cuối tuần; quán cơm văn phòng lại vắng cuối tuần.
Đừng mặc định cửa hàng mình theo đúng nhịp chung. Một tiệm sửa xe gần trường học có thể đông nhất vào đầu năm học chứ không phải trước Tết. Số liệu của chính bạn mới là căn cứ, danh sách trên chỉ là gợi ý để biết nên nhìn vào đâu.
Cách tính chỉ số mùa vụ theo tháng bằng tay
Phương pháp dưới đây là bản đơn giản của cách các nhà thống kê vẫn làm, đủ dùng cho cửa hàng nhỏ. Bạn cần ít nhất hai năm, tốt nhất ba năm số liệu theo tháng, không có tháng trống.
- Với mỗi năm, tính doanh thu trung bình một tháng: cộng mười hai tháng rồi chia mười hai.
- Với mỗi tháng trong năm đó, chia doanh thu tháng cho trung bình năm. Kết quả là hệ số của tháng ấy trong năm ấy. Ví dụ tháng 12 năm ngoái được 1,32 nghĩa là cao hơn tháng trung bình 32%.
- Làm như vậy cho từng năm, rồi lấy trung bình các hệ số của cùng một tháng qua các năm. Ví dụ tháng 12 qua ba năm là 1,28, 1,32 và 1,35 thì chỉ số mùa vụ tháng 12 khoảng 1,32.
- Kiểm tổng: mười hai chỉ số cộng lại phải xấp xỉ 12. Nếu lệch, chia mỗi chỉ số cho tổng rồi nhân 12 để chuẩn hoá.
- Muốn dự báo một tháng: ước tính mức nền của năm tới (ví dụ trung bình tháng năm nay cộng mức tăng dự kiến), rồi nhân với chỉ số mùa vụ của tháng đó.
- Muốn khử mùa vụ để đọc xu hướng: lấy doanh thu thực tế của tháng chia cho chỉ số mùa vụ tháng đó. Dãy số sau khi chia cho thấy cửa hàng đang thật sự tăng hay giảm.
Cách này có một hạn chế: khi cửa hàng tăng trưởng nhanh trong năm, các tháng cuối năm tự nhiên cao hơn đầu năm vì xu hướng chứ không phải vì mùa vụ, và hệ số tháng cuối năm bị thổi lên. Các phương pháp chuẩn như trung bình trượt trung tâm hoặc phân rã chuỗi thời gian xử lý tốt hơn. Khi nhờ AI có công cụ chạy mã, bạn có thể yêu cầu nó dùng phương pháp phân rã và so với cách tính tay.
Ví dụ giả định: chỉ số mùa vụ của một tiệm bánh kẹo
Ví dụ giả định một tiệm bánh kẹo ở Huế, tính từ ba năm số liệu. Bảng chỉ ghi một số tháng tiêu biểu để thấy cách đọc.
| Tháng | Chỉ số mùa vụ | Cách đọc |
|---|---|---|
| Tháng 1 | 1,45 | Năm nào Tết rơi vào cuối tháng 1 hoặc đầu tháng 2 thì tháng 1 vọt lên rất cao |
| Tháng 2 | 0,95 | Tuỳ năm: Tết sớm thì tháng 2 trầm, Tết muộn thì tháng 2 lại cao |
| Tháng 3 | 0,75 | Sau Tết, nhà nào cũng còn bánh kẹo, tháng thấp nhất năm |
| Tháng 9 | 1,10 | Trung thu, bánh nướng bánh dẻo kéo doanh thu |
| Tháng 12 | 1,20 | Bắt đầu đặt hàng quà biếu cuối năm |
Bảng cho thấy tháng 3 chỉ bằng 0,75 tháng trung bình. Nếu tháng 3 năm nay doanh thu thấp hơn tháng 2 tới 20%, chủ tiệm không cần hoảng: đó là nhịp quen. Nhưng nếu tháng 3 năm nay khi chia cho 0,75 cho ra mức nền thấp hơn hẳn mức nền tháng 3 năm ngoái, thì đó mới là tín hiệu đáng lo.
Lưu ý chỉ số tháng 1 và tháng 2 của tiệm này dao động lớn giữa các năm. Lý do nằm ở mục sau.
Bẫy Tết âm lịch: mùa vụ không nằm cố định trên lịch dương
Phần lớn công cụ phân tích và mô hình dự báo được thiết kế theo lịch dương, giả định tháng 1 năm nào cũng giống tháng 1 năm khác. Ở Việt Nam, Tết Nguyên đán có thể rơi vào cuối tháng 1 hoặc giữa tháng 2 dương lịch. Năm Tết sớm, cao điểm mua sắm nằm gọn trong tháng 1; năm Tết muộn, cao điểm trải ra cuối tháng 1 và nửa đầu tháng 2. Chỉ số mùa vụ tính theo tháng dương vì thế bị nhoè, và dự báo tháng 1, tháng 2 thường sai nhiều nhất trong năm.
Có ba cách xử lý từ đơn giản đến kỹ. Cách thứ nhất: gộp tháng 1 và tháng 2 thành một kỳ khi so sánh và dự báo, rồi chia lại theo vị trí Tết của năm tới. Cách thứ hai: thêm một cột cho biết tháng đó có bao nhiêu ngày thuộc "ba tuần trước Tết", và yêu cầu AI dùng cột này làm yếu tố giải thích. Cách thứ ba: chuyển sang số liệu theo tuần và đánh dấu tuần theo khoảng cách tới Tết, như tuần trước Tết ba tuần, hai tuần, một tuần, tuần Tết, tuần sau Tết.
Trợ lý AI thường không tự nghĩ tới chuyện này nếu bạn không nhắc, đặc biệt khi câu lệnh viết ngắn. Khi đưa số liệu, hãy ghi rõ ngày mùng Một Tết dương lịch của từng năm trong bảng và yêu cầu AI tính đến. Cùng logic áp dụng cho Trung thu (rằm tháng Tám âm lịch, có năm rơi vào tháng 9, có năm cuối tháng 9 sang đầu tháng 10) và các dịp tính theo âm lịch khác.
Câu lệnh mẫu nhờ AI tách và dùng mùa vụ
Trước khi tải lên, giữ bảng ở mức tổng hợp theo tháng; nếu có cột tên nhà cung cấp, giá vốn hay tên khách lớn thì xoá đi vì không cần cho việc tính mùa vụ.
- "Bảng có doanh thu theo tháng của một tiệm bánh kẹo trong ba năm, đơn vị triệu đồng. Cột Tết ghi ngày mùng Một Tết dương lịch của mỗi năm. Tính chỉ số mùa vụ từng tháng theo cách nhân, trình bày bảng hệ số của từng năm trước khi lấy trung bình."
- "Tháng 1 và tháng 2 có hệ số chênh nhau nhiều giữa các năm. Giải thích chênh lệch đó có liên quan tới ngày Tết không, rồi đề xuất cách xử lý cho dự báo năm tới, biết Tết năm tới rơi vào (ngày)."
- "Khử mùa vụ cho mười hai tháng gần nhất bằng cách chia doanh thu cho chỉ số tương ứng. Mô tả trong bốn câu: sau khi khử mùa vụ, cửa hàng đang tăng, đi ngang hay giảm?"
- "Dự báo sáu tháng tới bằng mức nền hiện tại nhân chỉ số mùa vụ. Trình bày dạng bảng: tháng, chỉ số dùng, mức nền, dự báo. Nêu giả định về mức nền."
- "Liệt kê ba điểm yếu của cách tính này với số liệu cụ thể của bảng, và nói rõ trong sáu tháng dự báo, tháng nào nên tin ít nhất."
Câu cuối giúp bạn biết đâu là tháng cần theo dõi sát và chuẩn bị phương án dự phòng. Thường câu trả lời sẽ là các tháng quanh Tết, đúng với kinh nghiệm thực tế.
Đọc tăng trưởng đúng khi có mùa vụ
Cách phổ biến nhất để né mùa vụ là so cùng kỳ: tháng này năm nay so với tháng này năm ngoái. Cách này hợp lý vì hai tháng có cùng vị trí trong năm. Nhưng nó có hai nhược điểm. Một là chậm: muốn biết chuyện gì xảy ra trong tháng vừa qua, bạn phải chờ cả năm để có kỳ so sánh. Hai là nhạy với sự kiện của năm ngoái: nếu tháng 6 năm ngoái cửa hàng sửa chữa nửa tháng thì tháng 6 năm nay sẽ trông như tăng vọt.
Cách thứ hai là so tháng này với tháng trước sau khi đã khử mùa vụ. Nếu tháng 3 thực tế 150 triệu, chỉ số 0,75, mức nền khoảng 200 triệu; tháng 2 thực tế 195 triệu, chỉ số 0,95, mức nền khoảng 205 triệu. Vậy so với tháng trước, mức nền giảm nhẹ khoảng 2%, dù số thực tế giảm tới 23%. Cách này cho tín hiệu nhanh hơn, nhưng phụ thuộc vào chỉ số mùa vụ có đúng không.
Thực tế nên dùng cả hai và xem chúng có cùng hướng không. Khi báo cáo cho chủ doanh nghiệp hoặc cấp trên, đừng chỉ đưa con số so với tháng trước khi có mùa vụ rõ rệt; câu "doanh thu giảm 23% so với tháng trước" vào tháng 3 của một tiệm bánh kẹo sẽ gây hoảng không cần thiết. Câu tốt hơn: "doanh thu giảm theo nhịp sau Tết như mọi năm; sau khi tính mùa vụ, mức nền gần như đi ngang và vẫn cao hơn cùng kỳ năm ngoái khoảng 5%".
Câu hỏi thường gặp
Cần bao nhiêu năm số liệu để tính mùa vụ đáng tin?
Tối thiểu hai năm để có hai lần quan sát mỗi tháng, nhưng ba năm trở lên mới đủ để trung bình hoá các sự kiện bất thường. Với một năm số liệu, bạn chỉ thấy được hình dạng một năm, không phân biệt được đâu là mùa vụ lặp lại và đâu là chuyện riêng của năm đó.
Mùa vụ có thay đổi theo thời gian không?
Có. Khi cửa hàng thêm kênh bán online, thêm sản phẩm mới, hoặc khu vực thay đổi (trường học mới mở, khu công nghiệp chuyển đi), nhịp mùa vụ cũng đổi. Vì vậy nên tính lại chỉ số mùa vụ mỗi năm và ưu tiên các năm gần nhất, thay vì giữ nguyên một bộ chỉ số mãi.
Có tính mùa vụ cho từng mặt hàng được không?
Được và thường nên làm cho các nhóm hàng chính, vì mỗi nhóm có nhịp riêng: nước ngọt cao mùa nắng, bánh kẹo cao dịp Tết. Tuy nhiên với mặt hàng bán ít, số liệu từng tháng quá nhỏ và ồn, chỉ số sẽ không ổn định. Khi đó nên gộp các mặt hàng có hành vi giống nhau thành nhóm rồi tính chung.
Tháng có nhiều ngày nghỉ lễ thì xử lý thế nào khi tính mùa vụ?
Nên ghi số ngày mở cửa của mỗi tháng và tính doanh thu bình quân một ngày mở cửa trước, sau đó mới tính mùa vụ. Cách này tách được phần do ít ngày bán khỏi phần do khách mua ít hơn. Khi dự báo, nhân ngược lại với số ngày mở cửa dự kiến của tháng tới.
Mùa vụ theo ngày trong tuần tính có giống theo tháng không?
Cách làm tương tự: lấy doanh thu từng thứ chia cho trung bình ngày của cả tuần, rồi trung bình qua nhiều tuần. Cần ít nhất tám đến mười hai tuần số liệu và nên loại các tuần có ngày lễ. Chỉ số theo thứ rất hữu ích cho xếp ca và chuẩn bị nguyên liệu hằng ngày.
Nhờ AI tính mùa vụ thì có cần kiểm lại không?
Cần. Hãy kiểm tổng mười hai chỉ số có xấp xỉ 12 không, chọn một tháng tự tính lại bằng máy tính tay, và xem chỉ số của các tháng có khớp với kinh nghiệm của bạn không. Nếu AI nói tháng Tết là tháng thấp nhất trong khi bạn biết ngược lại, có thể nó đã đọc nhầm thứ tự tháng.